در شناخت مايه هاي چهار گانه
بايد دانست که جسم انسان و ديگر جانوران، همه از آتش، هوا، آب، خاک فراهم آمده و ماده ي همه هستي از اين چهار عنصر است و آن ها را به عربي ارکان اربعه يا عناصر چهار گانه مي گويند.
نويسنده: جمشيد خدادادي
بايد دانست که جسم انسان و ديگر جانوران، همه از آتش، هوا، آب، خاک فراهم آمده و ماده ي همه هستي از اين چهار عنصر است و آن ها را به عربي ارکان اربعه يا عناصر چهار گانه مي گويند. (1)
هر يک از اين چهار عنصر داراي طبع خاصي است. به عنوان مثال چيزي را که مايه ي آتش در وي بيشتر باشد گرم و خشک مي گويند؛ زيرا ذات آتش، گرم و درنهايت خشکي است، پس هر چيزي که اين عنصر در آن بيشتر باشد چنين حالتي دارد. به چيزهايي که مايه هوايي بيشتر داشته باشد، گرم و تر مي گويند. به چيزهايي که مايه ي آبي بيشتر دارد، سرد و تر مي گويند. به چيزهايي که مايه ي خاکي بيشتر داشته باشد، سرد و خشک مي گويند. هر چهار عنصر ضد يکديگرند، يعني با يکديگر ناسازگارند.
« ايزد تعالي اين چهار دشمن را با يکديگر بياميخت و ميان ايشان صلحي نهاد و تا مدتي که معلوم اوست ميان آن ها سازگاري پديد آورد و به سبب آن آميختگي و سازگاري، در هيچ عنصر که آميخته شده است آن طبيعتِ يکسان نمانده است و قوت ها همه شکسته شده است، چنان که هيچ کدام از اين چهار مايه را به صورت جدا نمي توان يافت. »
بايد دانست که از اين چهار عنصر، دو عنصر سبک و دو عنصر سنگين اند. آتش و هوا سبک و آب و خاک سنگين هستند، اما زمين ( خاک ) جسمي يکسان بوده، جايگاه وي فرود همه است. بدين سبب سنگين تر از همه است و طبع آن سرد و خشک است و منفعت آن در اين است که جسم را پايدار مي کند. آب جسمي يکسان مي باشد که زمين را احاطه کرده و به علت سبکي، جايگاه آن بالاتر از زمين قرار دارد.
طبع آب سرد و تر است و خاصيتش آن است که به آساني پراکنده مي شود و مي توان آن را به آساني در يک جا جمع کرد. آفريدگار تبارک و تعالي به حکمت و عنايت ازلي آب را با زمين بياميخت تا خاک خشک به سبب آميختگي با آب پذيرنده هر نهادي گردد.
هواجسمي است يکسان و جايگاه آن از آب برتر و از آتش فروتر مي باشد و بدين سبب گفته اند که هوا سبک تر از آب است و سنگين تر از آتش و طبع او گرم و تر است. منفعت هستي او آن است که هر چيزي را لطيف و سبک گرداند و گشادگي ميان جزء هاي هر جسمي را پديد آورد.
آتش جسمي است يکنواخت و سبک تر از همه و غايت سبکي او اين است که طبع او گرم و خشک است و منفعت او در هر جسمي آن است که همه ي چيزها در مجاورت آن پخته و رسيده شود و به قوت وي اجزاي هوا در همه ي جسم ها گذر مي کند و غايت سردي آب و زمين به وسيله ي آن شکسته گردد و از طبيعت يکسان به طبيعت مرکب تبديل شود. تمامي کائنات حاصل اين چهار معني مي باشد و دانستيم که سردي زمين کمتر از سردي آب بوده و گرمي هوا کمتر از گرمي آتش است. اين چهار مايه که ياد کرده شد، مايه ي نخستين نام دارد.
در برخي بافت هاي انسان چون استخوان، گوش و پوست مايه ي خاکي بيشتر است؛ و در خون و ديگر خلط ها چون صفرا و سودا و بلغم مايه ي آبي بيشتر است و در روح مايه ي هوايي بيشتر مي باشد و در استخوان مايه ي خاکي بيشتر از گوشت است و در گوشت بيشتر از آن است که در مغز وجود دارد. آتش دشمن آب است، زيرا در گرمي و خشکي ضد اوست و هم چنين دشمن هواست و هوا دشمن زمين است؛ زيرا به گرمي و تري ضد اوست.
در هر يک از اين مايه ها قوتي فعل کننده و قوتي فعل پذيرنده وجود دارد. هر گاه که گرمي در جسم انسان اثر کند، خشکي پديد آيد و چون سردي اثر کند، تري به وجود مي آيد و سردي از تري زودتر شکل مي گيرد که از خشکي و علت آن است که مايه ها دشمن يکديگرند و با هم مي کوشند و در يکديگر اثر مي گذارند و از يکديگر اثر مي پذيرند.
مزاج هر بافتي؛ يعني آميزش هر بافتي متفاوت است و گرمي، سردي، گراني، سبکي، نرمي، سختي و پيوستگي هر يک از گونه اي ديگر است.
آدمي از نطفه پدر و مادر است و هر نطفه از خون پديد مي آيد و خون از غذا و غذا از نبات و حيوان تأمين مي شود. حيوان غذا را از گياه مي يابد و گياه از آب و زمين مي رويد. و اين همه از عناصر چهار گانه اند.
اثر هر عنصر درهر گياه به اندازه ي ديگري است و هر گياهي در هر اقليمي و در هر جايي طبع و مزاج آب و زمين آن جايگاه دارد.
پس هر غذايي که از گياهي گرفته شود و هر خوني که از غذايي به وجود آيد و هر نطفه اي از مرد و زن که از خون ايشان خيزد و هر تني که از آن نطفه به وجود آيد، هر يک بر طبعي و مزاجي ديگر باشند. بدين سبب احوال و طبايع و مزاج هاي تن ها در خور مزاج پدر ومادر باشد. اين مطالبي است که طبيب را از احوال جسمي مردم باخبرسازد.
مزاج هر اندامي در هر بدني حدي دارد که هر گاه که بدان حد رسد معتدل مي شود و اگر از آن حد بيشتر يا کمتر گردد، اعتدال او باطل مي شود و اين اعتدال اندام ها عنايتي بزرگ از آفريدگار تبارک و تعالي است.
هر جسمي از ارکان اربعه تشکيل شده است و هر عنصري داري کيفيتي است که حکما آن را صورت يا طبيعت مي نامند. کيفيت هر چهار عنصر مخالف يکديگر و گوهر همه ي آن ها يکسان است. کيفيت ها اثر کننده و گوهر ها اثر پذيرنده اند. هر گاه دو ضد در يکديگر اثر کنند و يکي غالب شود و ديگري مغلوب شود، غالب را کاين و مغلوب را فاسد مي گويند.
توجه:
هر گاه دو چيز در يکديگر اثر کنند و گوهر هر دو عوض شود آن را استحالت مي گويند و اگر دراثر اين استحالت قوت هر دو شکسته شود، کيفيت ميانه اي پديد مي آيد که آن را مزاج مي گويند. (2)مزاج اندامي چون قلب که گرم و خشک است، با مزاج اندامي چون مغز که سرد و تر است، برابري مي کند و مزاج اندامي چون کبد که گرم و تر است با مزاج اندامي چون استخوان که سرد و خشک است، برابري مي نمايد. چون مزاج اندام ها با يکديگر برابري مي کند هر جسمي داراي مزاج معتدل است. اما نه اعتدال راستين، بلکه اعتدالي که جسم به آن صحت داشته باشد. بايد دانست که هر اندامي داراي مزاجي خاصي است و هر جسمي داراي مزاجي و اعتدالي خاصه است.
توجه:
در ميان انسان هاي بي شمار که خداي تبارک و تعالي خلق کرده است، هرگز دو تن با يکديگر همانند نيستند، مانند انسان هايي که از نظر شکل و قيافه مثل هم نمي باشند.هرگز دو تن از نظر بلندي و عرض شانه، توانايي و ناتواني، ضعف و دلاوري، کم اشتهايي و پُر اشتهايي، فربهي و نزاري، خوبي و زشتي، زيرکي و نازيرکي، آرزوها و عادات و آوازها و رنگ ها با يکديگر هيچ مشابهتي ندارند، زيرا مزاج هر شخصي با ديگري فرق مي کند و اين از معجزات الهي است. هم چنين مردمان هر اقليمي و هر هوايي را مزاج و اعتدالي ديگر است.
به عنوان مثال، افرادي که در هندوستان زندگي مي کنند داراي مزاج و اعتدالي هستند که با افرادي که در اروپا زندگي مي کنند، متفاوت اند. هر گاه مزاج هندي به اروپايي تغيير نمايد وي بيمار خواهد شد و بالعکس.
پينوشتها:
1. همان، باب سوم از کتاب نخستين، ص 5.
2. همان، باب نخستين از گفتار دوم، ص 7.
خدادادي، جمشيد، (1391)، خلاصه ي کليد ورود به طب قديم، تهران: مؤسسه نشر شهر، چاپ چهارم.
/ج
تازه های مقالات
ارسال نظر
در ارسال نظر شما خطایی رخ داده است
کاربر گرامی، ضمن تشکر از شما نظر شما با موفقیت ثبت گردید. و پس از تائید در فهرست نظرات نمایش داده می شود
نام :
ایمیل :
نظرات کاربران
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}